Vrijdag 16 mei: Workshop letterpress posters ontwerpen en drukken.

Welnu. Ik maak dus grafiek. Niet die met een x- en y-as en zo' n lijn die naar rechtsboven moet gaan, maar wat ook prentkunst genoemd wordt.

Grafiek is de verzamelnaam voor werk gemaakt met een grafische techniek. Zeefdrukken, etsen, lithografie, lino- en houtsnede, boekdruk: allemaal grafische technieken.

Specifiek aan grafiek: dat je er meer dan eentje van kan maken. Oftewel, werk in oplage. 60 T-shirts zeefdrukken, oplage 40 van je ets, 200 exemplaren van je poster in boekdruk, etc.

Boekdruk? Wellicht inmiddels ook in het NL beter gekend als letterpress. Losse letters die bij elkaar gezet worden en zo woorden, zinnen, een boodschap vormen. Boekdruk is echt bijzonder. Zodra je er in duikt merk je aan alles dat er zes eeuwen ontwikkeling in zit. Elk probleem dat je tegenkomt is al eens op een elegante manier opgelost.

De principes zijn hetzelfde maar het formaat van de letters maakt veel uit (zie hier voor wat voorbeelden). De kleinere letters zijn van lood gemaakt. Een tekstje zetten in 12 punts Garamond is als de inhoud van een doosje lucifers netjes rechtop naast elkaar zetten. Dat vergt een heel bepaald soort geduld en aandacht kan ik u zeggen!

Naarmate de letter groter wordt neemt ook het gewicht toe. Loodzwaar. Vanaf een zekere grootte zou het echt te erg worden en dus werden de grotere letters van hardhout gemaakt. Dat omslagpunt ligt ergens bij 60 punten (dat is 5 cicero, maar dat maatsysteem behandelen we een andere keer!). Zodra de letters zo groot worden als het luciferdoosje zelf, dan zijn ze in lood niet meer te hanteren.

Grote houten letters worden ook wel biljetletters genoemd. Biljet als in aanplakbiljet: poster, affiche. Grote letters voor op grote vellen papier.

Om de collectie van het grafisch atelier te leren kennen ben ik er posters mee gaan maken. Voor de exposities aldaar, of ook wel met een eigen tekst.

Deze was voor de zesde editie van de zines beurs + expositie:

In digitale tools kun je heel eenvoudig dingen over elkaar heen leggen. Met fysiek drukwerk betekent dat een extra drukgang en netjes passen meten zodat het op de juiste plek terecht komt!

Posters maken met dit analoge materiaal is dus echt heel tof. Als je daar nou ook zin in hebt gekregen: vrijdag 16 mei geef ik een workshop van een hele dag waarin je zelf je eigen poster kunt ontwerpen, zetten en drukken. Welkom!

Voor het 600 karakters project ter gelegenheid van de 600e verjaardag van Hilversum maakten we een serie van 40 posters. Die posters gebruiken een layout van 5 x 3 vierkanten. 5 x 3 is 15, en 40 x 15 is 600, dus zo doende.

Al die karakters maakten we samen met Hilversummers. Bezoekers, leerlingen, studenten en toevallige passanten.

Een van die posters vulde ik zelf. Ik verkipte kopietjes van de letters A, B en C. Dat waren kopietjes van drukproeven van de houten drukletters in de collectie van het atelier. Daar zitten hele mooie tussen namelijk! Door te schuiven en weer te plakken onstonden allerhande figuren. Karakters!

Kijk, zo:

Proloog, coördinatiepunt voor cultuureducatie in Hilversum was enthousiast over het project, deze en andere posters. Na nog flink wat doorontwikkelen is daar deze leskist uit gekomen (pas op: da’s een linkedinlink!).

En zo komt van het ene project het andere.

Een nieuwe maand, en dus een nieuwe reeks Print & Play in het grafisch atelier.

Eerst een avond abstract experiment met monoprint. Vorm en restvorm, op zwart en op wit, van hoog naar laag contrast.

Daarna composities maken met houten letters. Eerst op een nieuwe vellen papier, om te zien wat het wordt.

Na wat aanpassingen wellicht ook als tweede laag op een druk van de vorige keer.

En dan ook nog eens meerdere kleuren om te overwegen. Spannend!

Wat een talentvolle groep weer. Ben benieuwd wat er op de derde avond gemaakt gaat worden.

---

Met Print & Play maak je in drie avonden kennis met de basis van monoprint en letterpress. Het is een laagdrempelige manier om kennis te maken met grafische (druk-)technieken. We werken in een kleine groep van maximaal zes deelnemers. De ideale (her)start van je eigen creatieve praktijk!

Ook meedoen? Welkom! Meer info op de site van Grafisch Atelier Hilversum.

Woensdag 5 januari om 13 uur tijdens Groet & Ontmoet in Vonk in de Wijk

Het eigen schets/notitie/dag/boek is de basis voor elke maker. Wil je je eigen creatieve praktijk starten of die verder ontwikkelen, maak dan werk van je schetsboek.

Ik laat zien hoe ik mijn schetsboek gebruik en welke plek het inneemt in mijn beeldend werk.

Daarna doen we een paar oefeningen die je kunt gebruiken om je eigen creatief dagboek mee te voeden.

Dus neem je schetsboek/dagboek/journal mee!

Vonk in de Wijk is in Hilversum :)

Je steekt je hand op tijdens een vergadering en voila, een project: 650 koppermaandagprenten aub.

Aan het werk dan maar!

Het onderwerp moest natuurlijk de vijftigste verjaardag van Stichting Drukwerk in de Marge zijn. Dat gaf alvast snel duidelijkheid over de boodschap. Daarbij heb ik zowel ‘de marge’ als ‘in’ visueel letterlijk (beeldelijk?) genomen. Dat leverde als eerste de verticale lijn op, in het roze-rood zoals je het ook in je schoolschrift nog tegenkomt. En die lijn bood dan weer aanknopingspunten voor de rest van de tekst, waarbij ‘in de marge’ ook echt in de marge terecht moest komen. Natuurlijk zou het geen prent uit Grafisch Atelier Hilversum zijn zonder een LEGO letterpress toepassing volgens de Hilversumse Methode. De 50 is gezet in aangepaste versies van de cijfers in de QUNZ letterfamilie ontworpen door Martijn van der Blom.

Daarmee werd dit in technisch opzicht vooral een oefening in exacte plaatsing. Zodat die rode lijn exact verticaal staat. Zodat de blauwe text exact over de rode lijn zou vallen (dat lukte in één keer). Zodat de kleinste tekst daadwerkelijk in de marge zouden staan (dat vroeg om aanpassingen aan het zetsel toen dat al in het bed van de pers lag), etcetera.

De eerste drukgang bestaat uit een enkele roze-rode streep, 1 cicero breed, exact 25 cicero uit de linkerkant. Ook na meer dan 600 afdrukken stond diezelfde lijn nog steeds precies diezelfde 25 cicero uit de kant. De combinatie van 1000 kilo drukpers en de haarfijne precisie in afstelling en productie die je ermee kunt realiseren is fascinerend.

De tweede drukgang was voor de blauwe tekst. Ik was in m’n nopjes toen bleek dat ik die meteen goed had staan door de ciceros en punten in het zetsel goed te tellen. De derde en laatste drukgang in zwart was voor het meest complexe zetsel van de drie. De uitdaging was óf we het tot drie konden beperken omdat in dit zetsel kleine, magere letters gecombineerd werden met een LEGO zetsel met flinke volvlakken en nog wat tekst in verschillende groottes daar tussenin.

Daarbij wisselden we voor de derde drukgang ook van pers. Van de handbediende Vandercook naar de electrisch aangedreven Grafix. Een kleinere, snellere pers die wellicht ook net iets meer geschikt was voor deze veeleisende drukvorm. We hadden daarbij niet alleen werk aan het afstellen voor een gelijk drukkende hoogte, ook wat laatste wijzigingen in de opmaak bleken nog gewenst. Berekeningen gemaakt tijdens het opbouwen van de vorm bleken hier toch echt misrekeningen. Een paar punten regelhoogte moesten herverdeeld om de zaken netjes op een rij te krijgen. Uiteindelijk kregen we ook dat aan de praat. Met dank aan Thomas en Martijn voor hun assistentie bij dit onderdeel en de productie van de oplage.

• Het papier is 90 grams A3 biotop, misschien scheelt het met dat lage gramsgewicht net die postzegel extra :)
• 700 vellen weer uit het droogrek halen en stapelen is ook werk. Niets duurt ’even’ met dit soort aantallen.
• Je hebt überhaupt best veel droogrek nodig…
• Snelheid bij handmatig drukken is zo’n drie vellen per minuut, ongeveer 180 per uur. Bij electrisch aangedreven drukken eerder 250 per uur.
• U krijgt het vel met grijperwit en al. Ook dat is (in de) marge.

Felicitaties aan het bestuur van Stichting Drukwerk in de Marge, aan alle contribuanten en margedrukkers in de lage landen. Op naar de volgende vijftig jaar!

---

Dit artikel verscheen eerder in de natuurlijk papieren, Nieuwsbrief nr. 191.

In 2024 heb ik bewust meer geoefend in het traditionele vak van letterzetten en drukken. Hoewel de principes dezelfde zijn (want princicpes, duh) vind ik het handig om onderscheid te maken tussen werken met kleine letters en grote letters.

Kleine letters

Om beter te worden in het werken met loden letters deed ik in mei mee aan het Poëzie op de Pers programma van Atelier t. in België. Een hele week zetten en drukken met kleine letters. Te weten, 12 Punts Palatino. Meer over deze waardevolle ervaring lees je hier).

Geïnspireerd door wat ik daar leerde maakte ik daarna de prent ‘to be, continue’ in de eigen boekdruk werkplaats van het GAH. En dan ook maar meteen ook een keer 8 punts lettertjes gebruiken. De eerste versie van dit ontwerp werd gedrukt op A5 formaat papier en werd onderdeel van een map prenten voor de 2025 editie Letterpress Workers in Milaan. In de tweede versie gebruikte ik een veel hoger vel papier met meer ruimte voor de kwalletjes!

Omdat ik deze techniek nog vooral aan het leren ben staan deze prenten hier gegroepeerd in het Practium project.

Grote letters

Door posters te maken ontdek ik de mogelijkheden van de lettercollectie van het grafisch atelier. De toepassing is vooral tentoonstellingsposters. En een kleine versie van eentje die we eerder al eens maakten.

Deze poster voor de zesde editie van de Zines expositie is waarschijnlijk eind 2023 gemaakt, maar toch. Op zichzelf al een kleine catalogus van typografische mogelijkheden.

Het meeste promotiemateriaal voor m’n 50 vogels tentoonstelling had ik digitaal gemaakt, elders laten printen. Daar stond een lijst van alle vogels op en ik was benieuwd of ik die lijst ook in boekdruk kon produceren. Dat werd dit tweeluik. Ik zou graag zeggen dat ik van tevoren had uitgerekend dat het allemaal zo mooi zou passen, maar nee. Dom geluk. In het atelier liggen twee volledige polissen van deze letter. Daardoor zijn er, bijvoorbeeld, genoeg exemplaren e’s om zoveel tekst in één keer te zetten. (Een polis is de volledige set letters en symbolen voor een gegeven font op een bepaalde grootte. Veel e’s, minder w’s. Een Engelse polis heeft meer exmplaren van de y dan een Nederlandse, etc.)

De When in doubt poster was een uitgebreide oefening in al letters in verschillende staat van versletenheid op een gelijke drukhoogte te krijgen. Veel proefdrukken en papiertjes onder letters leggen bij deze. Er zijn er te koop, zelfs. Hier.

Workshops

• In Maart kwam een internationale groep drukkers langs om te werken met de GAH lettercollectie en prenten te maken geïnspireerd op de Kwadraatbladen. Het verslag daarvan lees je hier.
• Posters à la Brattinga was het thema voor weer een andere werkweek. Posters gebaseerd op het 3 x 5 vierkanten grid van de Hilversumse ontwerper Pieter Brattinga. Moet ook nog eens uitgebreider verslag van gedaan worden.
• Op derde kerstdag gaf ik een één-daagse workshp waarin deelnemers een poster met een XL note to self maakten.

---

Letterpress 2025

Die poster print workshop was tof. Zoals ze zeggen, om iets echt te leren, geef er les in. Kijk er naar uit dit vaker te doen en het proces nog meer te stroomlijnen. Wat betreft de kleine letters: ik wil traditionele boekdruk combineren met LEGO letterpress en/of monoprint technieken en kijken wat dat oplevert.

Januari ziet er al volgeramd uit.

De lijst van projecten voor het eerste deel van het jaar aan het uitwerken:

• zines: m’n eigen, en iemand anders helpen hun eerste te maken. Kijk ik naar uit want daar zit een experiment met een achterliggend product aan vats.
• vogelprenten, welke, in welke volgorde zodat het aansluit bij aanstaande evenementen.
• nog een paar losse eindjes van vorig jaar af te ronden ook.

Denk en werk in projecten, zoveel mogelijk ééntje tegelijkertijd. Ken de context (tijd, plek, mensen, evenementen, hashtags…), dan zo effectief mogelijk delen.

Hopelijk kun je er een goeie van maken.

Ik heb een eenvoudige agenda pagina toegevoegd. Met tentoonstellingen, beurzen en dergelijke. Ik ben niet goed in dingen ver vooruit plannen, maar blijkbaar is het een volwassenen ding om te doen. Zie je daar.

Zines. Inmiddels ook al een aantal jaar een vast gegeven in de eigen creative praktijk: zines maken en publiceren. In februari/maarr 2024 organiseerden we alweer de zesde editie van VOLUME. De ondertitel onderzoek in oplage inspireert nog steeds om de veelzijdigheid (ha!) van drukken in te zetten als beeld-generator, aansporing tot, en thema an-sich.

Toch dit jaar minder intensief aan zines gewerkt. Mijn bijdrage aan de VOLUME #6 expo waren

• Van de kneu en de drieteenstrandloper. Procesnotities bij twee vogelprenten, gebundeld.
• Release 1., een fysieke catalogus in minieme oplage, van de prentenserie uit eind 2023, dewelke dit jaar onderdeel werden van de special edition van het Print & Play. De kunst van LEGO letterpress boek.

---

Zines 2025

Ik ben vooral toe aan een nieuwe editie van de Bildung zine reeks volgens de aanpak van het eerste nummer. Een verzameling eigen schrijfsels, schetsboekpagina’s, projectdocumentatie en inspiratiebronnen van de afgelopen tijd. In Bildung 1 werkte dat heel goed als inventarisatie van en kompas op het eigen werk.

VOLUME #7 opent zondag 2 januari in Grafisch Atelier Hilversum.